تاغ ( HALOXYLON)

تاغ ( HALOXYLON)

مقدمه :
گونه تاغ به عنوان یك گونه مقاوم در رویشگاه های مختلف بصورت طبیعی،توده های كم و بیش انبوه و پراكنده ای را در بعضی از نقاط كویرهای ایران تشكیل می دهد. از زمانی كه مبارزه با حركت شن های روان و بیابانزدایی بصورتی سیستماتیك در كشور آغاز گردید گونه تاغ با تكیه بر رویشگا ههای طبیعی به عنوان یكی از گونه هایی انتخاب گردید كه برای مبارزه بیولوژیك در پدیده بیابانزایی وسیعا مورد استفاده قرارگرفت كه نتایج بسیار مثبت جنگلكار ی های اولیه موجب شد توجه به گونه تاغ بیش از پیش افزایش یابد. بطوری كه بعدا در عرصه های احیاء در كویرهای دشت لوت و دشت كویر گونه غالب و بعضا حتی گونه منحصر به فرد گردید.

مشخصات گیاه تاغ :
گیاهانی خشبی درختچه ای ویا به اندازه متوسط گوشتی و یا كم و بیش گوشتی بجز توده های كركی در محل گره ها معمولا بی كرك. ساقه ها مشخصا بندبند، برگ ها متقابل مقدماتی و ابتدایی یا كاملا رشد یافته. خطی سه گوشه كوتاه یا مستطیلی. گل ها كوچك نر ماده یا ماده معمولا در محور برگ های برگه مانندحائل. مولد گلاذین سنبله ای تنك یا متراكم یا پانیكو لهای گسترده و پهن. قطعات گلپوش 5 تائی. غشایی در حالت میوه تمام قطعات رشد یافته و گسترده با بالهایی در نزدیكی میانه قطعات پرچ مها 5 تایی میل ههای پرچم ها معمولادر قاعده پیوسته روی طبق زیر تخمدانی متناوب با پرچم های عقیم پرزدار-تخم مرغی. تخمدان با دو تا سه خامه معمولا كوتاه و ضخیم. دانه ها افقی. آلبومین وجود ندارد. جنین حلقوی.
گونه های مختلف جنس تاغ ( Haloxylon ) از خانواده chenopodiaceae شامل درختان
كوچك و درختچه هایی با شاخه های بند بند كه به زبان انگلیسی، فرانسه، آلمانی و روسی saxaulنامیده می شود كه دارای پنج گونه مختلف به شرح ذیل است:
H – persicum -1
H – aphyllum -2
H – ammodendron -3
H – salicornicum -4
H – recurvum -5

 

معرفی انواع تا غ ها

 H – persicum (زرد تاغ)
گیاهی است كوچك كه در نقاط استپی و كویرهای خاورمیانه و تركستان و خراسان و كویرهای ایران دیده می شود درختچه ای با تنه محكم چروكیده و پوست خاكستری روشن با چوب سنگین شكننده. شاخه های سال قبل مایل به سفید پوشیده با ترك های حلقوی متراكم شاخه های یك ساله سبز كم رنگ. برگ ها كوچك شده فلس مانند. منتهی به نوك گاهی فشرده به ساقه. گل ها منفرد در محور برگها فلس مانند. نوك كند. روی شاخه های معین خیلی كوتاه برگكها تخم مرغی -دایره ای در لبه ها غشایی با ناو كند هم اندازه گل. گلپوش نوك كند غشایی در انتها بال دار بالها تقریبا دایره ای یا تقریبا كلیوی شكل -نیم دایره ای. معمولا تا حدودی پیچیده -گرد شده و یا در قاعده تقریبا قلبی میوه فشرده شده به 2 میلیمتر، رویشگاه مناسب زرد تاغ ماسه بادی نرم و خاك های پوك ذكر شده رشد زرد تاغ در خا كهای متراكم، سخت و شور به خوبی انجام نم یشود. نهال ها و شاخه های جوان نم یتوانند در خاك با شوری بیش از یك درصد املاح مقاومت كند در حالی كه درختان بالغ قادرند كه تا 5 الی 6 درصد نمك موجود در آب زیرزمینی را تحمل كنند. بدلیل قطع شدید به منظور استفاده چوب در نواحی كویری، فرصت لازم جهت پیدانمودن شكل درختی نداشته كه اغلب به صورت درختچ های دیده م یشود. فصل گلدهی آن اوایل بهار و رسیدن میوه پاییز است.

 H–aphyllum (سیاه تاغ(
درختی است كوچك، شاخه های نورسته آن سه گوش كبودرنگ، گوشتی و راست كه بعد خمیده و آویزان می شود ترك خورده به نظر می رسد و به رنگ خاكستری روشن و یا قهوه ای درم یآید، پوست تنه درخت خاكستری تیره می باشد، برگهایش متقابل و خیلی كوچك نوك تیز و یا كند است، گل های آن نیز خورد و دركنار برگ های فلسی شكل بر روی شاخ ههای خیلی كوتاه قرار می گیرد، دارای چوبی سخت و شكننده و دورن چوب تیره وسیاه رنگ است و از اینرو به آن سیاه تاغ گویند. فصل گلدهی آن اوایل بهار و فصل رسیدن میوه آن پاییز است.

H – ammodendron
درختچه ای با شاخ ههای فراوان به ارتفاع 2- 1 متر كه در بیابان های شنی در تمام كویرهای مركزی و جنوب شرق كشور می روید اغلب كروی شكل با پوست خاكستری مایل به سفید شاخه های سال جاری سبز یا سبز كلمی شونده. طویل نسبتا گوشتی برگ ها نامشخص. به فلس های زگیل مانند متقابل نوك كند تبدیل شده با كرك های كوتاه قاعده ای گلها منفرد در محور برگه های فلسی شكل. روی شاخه های كوتاهی كه سرانجام به شاخ ههای رویشی شكننده تبدیل میشود. برگك ها تخم مرغی پهن -خشن با لبه های غشایی- شفاف پهن هم اندازه گل. قطعات گلپوش خیلی كوچك تخم مرغی با لبه غشایی. كركی در قاعده با كرك های زیگزاگی. در میوه ها در بالا به بالی به اندازه 3/ 4 طولش تبدیل می شود. میوه سبز تیره - با راس محدب. با غده ای در مركز و اطراف.

H – salicornicum
درختچه ای كبود رنگ با انشعابات راست و گوشتی به ارتفاع 25 تا 100 سانتیمتر با شاخه های یك ساله نا منظم برخاسته از ساقه های كوتاه چوبی سال گذشته. شاخه های جوان كم و بیش ایستاده. شكننده به رنگ روشن تا سبز كلمی- عاجی رنگ یا به هنگام خشكی زرد مومی. برگها به فل سهای كوتاه سه گوشه و كوچك تبدیل شده. دارای حاشیه غشایی. گل آذین خوشه ای و طویل و بال میوه آن گرد، درشت و تخم مرغی شكل.

H – recurvum
درخت یا درختچه ای است با انشعابات راست وگرد آلود و برگ های گوشتی، گرد، استوانه ای، نوك تیز، گل آذین آن خوش های كوتاه و برگ های آن تخم مرغی شكل.

رویشگاه:
تاغ در مقایسه با گز خا كهای با بافت سبك، بدون شوری و یا كم شور و خشك(سفره های آب زیرزمینی خیلی پائین) و رطوبت هوای بسیار اندك را می پسندد گونه تاغ در سخت ترین شرایط محیط خشك بیابانی و در مناطقی كه درجه حرارت تابستان حدود 50 درجه سانتیگراد و در زمستان گاهی به 25 – درجه سانتیگراد می رسد و در نواحی با بارندگی سالیانه حدود 170 - 30 میلیمتر مستقر شده و رشد مناسبی دارد.

دیرزیستی:
تجربیات و مشاهدات در تاغزارهای طبیعی و دست كاشت نشان م یدهد كه دیرزیستی فیزیولوژیك یك گونه تاغ چندان طولانی نبوده و دامنه تغییرات بسته به گونه و رویشگاه بین 15تا 25سال می باشد. نتیجه اینكه قدیمی ترین توده های تاغزار دست كاشت، بایستی نیاز به جوان كردن داشته باشد، خوشبختانه گونه تاغ در
این رابطه دارای قابلیت تكثیر طبیعی ( جنسی و غیرجنسی ) به بهترین و سهل ترین صورت ممكن را دارد. البته مشروط به اینكه زمان برای این هدف دیر نشده باشد.

مصارف چوب تاغ:
به علت كج و معوج بودن برای كارهای ساختمانی مناسب نیست ولی بیشتر از آن برای سایبان و چتر استفاده م یشود. در كارهای نجاری مصرفی ندارد. چوب تاغ م یتواند مصارف صنعتی داشته باشد كما اینكه بررسی ها و تحقیقات به عمل آمده در این زمینه نشان می دهد كه چوب تاغ می تواند برای تولید نئوپان قالبی (ورزالیت) و همچنین بصورت مخلوط با صنوبر برای تولید نئوپان معمولی به كار رود. هیزم
آن خوش سوز و مورد علاقه مردمان اطراف كویر م یباشد. تاغ را نم یتوان یك گیاه علوفه ای بشمار آورد. ولی در پناه خود محیط خاصی را ایجاد می كند كه گیاهان علوفه ای بهتر بتوانند رشد كنند. در بین انواع تاغ ها تاغ زرد خوش خوراكتر است و موقع چرای آنها اواخر پاییز و فصل زمستان شروع می شود.

حفاظت خاك:
این گیاه در مناطق كویری سبب م یشود كه خا كهای ماس های سبك كمتر در معرض فرسایش و باد رفتگی قرار بگیرد و به عنوان باد شكن استفاده میشود.

جمع آوری بذر تاغ :
معمولا درختان 10 تا 20 ساله و درختان پیرتر مقدار بیشتری بذر م یدهند. بذور در اواسط آذر ماه رسیده و آماده جمع آوری است. برای جمع آوری می توان كیسه را در زیر شاخه قرار داد و با تكان دادن شاخه بذر در داخل آن می ریزد. چون بذرها دارای رطوبت هستند آنها را باید در مكانی قرار داد تا خشك شود. بذر تاغ بعد از جمع آوری و پاك كردن هر كیلوی آن بالغ بر 360 تا 370 هزار عدد است. قوه نامیه آن 4 تا5  ماه پس از جمع آوری به خوبی حفظ می شود.

كشت:
حداكثر موفقیت بذر پاشی موقعی است كه در دی ماه بذور زیر برف یا روی برف كاشته شود. برای تولید نهال لازم است از اواخر بهمن تا اواسط اسفند بذور در خزانه كشت و آبیاری شود. در صورتیكه حرارت بین 20 - 15 سانتیگراد باشد بذور پس از سه یا چهار روز سبز خواهند شد. و بذور سبز شده در سه ماهه آخر سال جهت عرصه به شنزار خوب است. بردن نهالها در فروردین مناسب نمی باشد.

روش كاشت در جای اصلی:
نهالها را بر روی نوارهای به عرض 6 متر و به فواصل 3 متر از یكدیگر و در سه ردیف م یكارند و فواصل بین هر نوار در حدود 10 تا 14 متر از یكدیگر است. برای كاشت گودالی به عمق 30 سانتی متر كنده و نهال را درگودال قرار می دهند. رشد ریشه های تاغ در سال های اول و دوم تا حدود 2/ 5 متر و در سال های بعد تا 16 متر در خاك نفوذ می كند.

محمدهادی عسكرنژاد؛ كارشناس جنگل ومرتع اداره كل منابع طبیعی استان كرمان

منابع:
- اسدی، مصطفی، 1380 - فلورایران - شماره 38 - موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع.
- امانی، منوچهر و پرویزی، آذرنوش، 1375 - جنگل شناسی و پرورش جنگل تاغ - انتشارات موسسه
تحقیقات جنگلها و مراتع
- قهرمان، احمد - 1373 - كروموفیت های - ایران جلد 1- نشر دانشگاهی
- راد، محمد هادی و دشتكیان، كاظم، 1380 - تحقیقات مرتع وبیابان ایران - جلد 3 - موسسه تحقیقات
جنگلها و مراتع
- زارغ زاده، عباس، 1378 تحقیقات مرتع و بیابان - جلد 1 - موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع
- ثابتی، حبیب الله، 1382 -جنگلها درختان و درختچه های ایران- انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران
- مظفریان، ولی الله، 1383 - درختان و درختچه های ایران- فرهنگ معاصر

تاریخ ارسال: 1348/10/11
تعداد بازدید: 3837
ارسال نظر