برای مهار بیابان زایی چه باید كرد


این نکته را باید یاد آوری نمود که مهار بیابان زایی همیشه و در همه جا صرفا با استفاده از روشهای فنی و کلاسیک امکان پذیر نمی باشد زیرا در حال حاضر ریشه این معضل را باید در مسایل دیگری مانند مسایل و مشکلات احتماعی و اقتصادی مردم جستجو کرد. در این قسمت برخی از روش های مدیریتی  برای جلوگیری از گسترش بیابان شرح داده می شود.
1- شناخت ساختار اجتماعی و اقتصادی جامعه روستایی: با وجودیكه قدرت حاصلخیزی خاك بیابان و حواشی آن روی هم رفته بسیار كم است ولی استعداد بالقوه آن برای تولید و اسكان تا حدی قآبل ملاحظه است. از طرفی بهره برداری از اراضی خشك برای آینده ایران اهمیت بسزایی دارد چون بالا بودن نرخ رشد جمعیت و توسعه اقتصادی كشور این نیاز را بوجود می آورد كه سطح تولیدی  مناطق بیابانی ایران نیز به حداكثر ممكن برسد. در حوزه فعالیت وسیع و گسترده بیابان سر وكار ما بیشتر با جامعه روستائی می باشد. وضع جوامع روستائی در زمینه های اجتماعی و اقتصادی ویژگیهای خاصی دارد ارتباط این جامعه با محیط اطراف خود در طول زمان باعث بوجود آمدن روابط عمومی، تولیدی، نهادها، سازمانها و عرف خاصی در سطح روستا گردیده كه بسته به شرایط محیط در مناطق مختلف متفاوت است. بنابراین در هر برنامه ای كه در ارتباط با جامعة روستایی باشد، شناخت ساختار اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی روستا و عملكرد آن ضرورت دارد و بدون توجه به آن هر گونه طرحی نه تنها با موفقیت همراه نخواهد بود بلكه باعث بروز ناهماهنگی و بر هم زدن ساختار سنتی اجتماعی و اقتصادی روستا نیز خواهد شد، همانطور که فعالیتهای چند دهه اخیر گویای این واقعیت است در اغلب طرحهایی كه تاكنون به مرحله اجرا در آمده به وضعیت اجتماعی و اقتصادی مردم یا ابداً توجه نشده و یا به صورت سطحی توجه شده است به طوری كه مردم در مقام معارضه با منابع طبیعی بوده اند. در این زمینه بایستی خلاء ناشی از ضعف فرهنگی بویژه فرهنگ منابع طبیعی به طریقی پر شود که در این مورد علاوه بر کارهای تخصصی ترویجی، می توان از وجود جامعه طلاب و روحانیت استفاده كرد. چون جامعه روستایی بنا بر آموزه های دینی و سنتی خود اعتقاد خاصی به این طبقه دارند بنابراین می توان از نفوذ كلام روحانیونی كه در طول سال به مناسبت های مختلفی به روستاها می روند برای حفط منابع طبیعی استفاده كرد و در جهت حفظ و احیاء و بهره برداری صحیح از منابع طبیعی مردم و افراد ناآگاه را بقدرت كلام و بیان خود ارشاد نمایند.
2- بهبود وضعیت معیشت اقتصادی ساکنان بیابان: برای مبارزه با بیابان، اهمیت عوامل اقتصادی و اجتماعی را باید مد نظر داشت. كشاورزی و دامدارای در اراضی خشك مانند كشاورزی و دامداری در اراضی حاصلخیز، پر منفعت نیست. اینجا است كه دولت باید به كمك مردمی كه در كویر و بیابان زندگی می كنند بشتابد و از لحاظ اقتصادی زندگی این مردم را در سطح معقولی تامین كند و این كمك های اقتصادی شامل وام بلاعوض، ‌معاضدت در تهیه علوفه ارزان برای دامهای آنان و رساندن تجهیزات و لوازمات لازمه می باشد.
3– تامین منابع سوخت و انرژی: در بسیاری از روستاهای پر جمعیت كه دارای آب و برق می باشند. هنوز برای سوخت از هیزم استفاده می شود و این هیزم عمدتاً از طریق بوته كنی مراتع تامین می شود چه بسا با همكاری مقامات محلی ذیربط بتوان مثلاً با ایجاد یك نانوایی، نان مصرفی یك روستا را تامین كرد به این ترتیب می توان عملاً از بوته كنی مراتع به نحو چشمگیری كاست.
 
4- اصلاح روش تامین انرژی در مناطق مستعد بیابان زایی: در ایران با زمینه مناسب اقلیمی و تابش آفتاب در بیشتر مناطق و در اكثر فصول سال همچنین وجود مناطق واجد پتانسیل بالای باد و قابلیت های تولید انرژی زمین گرمایی زمینه لازم و مناسبی را برای استفاده و گسترش انرژیهای نو و پاك فراهم آورده است.  انرژی خورشیدی و باد [1] ، از جمله منابعی هستند که در كشور ما بویژه در مناطق بیابانی به فراوانی یافت می شوند، با شناخت مكانهای مناسب این منابع و بكارگیری آبزار مناسب برای تبدیل آنها به انرژی های دیگر می توان از این منابع غنی به عنوان یك نیروی تكمیل كننده و یاری رسان برای تامین انرژی گرمایی و سرمایی استفاده کرد (هم اکنون در برخی از مناطق ایران از این انرژی ها استفاده می شود). در صورت توسعه بیشتر و بهتر این انرژی ها می توان قسمت اعظم نیازمندیهای شهری را در مناطق مناسب از این طریق تامین کرد. این مسئله می تواند یکی از اقدامات مهم برای بهبود محیط اکولوژیک، کاهش قطع درختان ، تامین علوفه و کنترل بیابان زایی بشمار رود. در مجموع می توان گفت حل مشکل انرژی در نواحی روستایی مواجه با پدیده بیابان زایی از طریق کنترل مصرف منابع انرژی موجود و توسعه منابع جدید انرژی ، در خاتمه بخشیدن به قطع درختان و تخریب پوشش گیاهی موثر بوده و انجام این دو ، تضمینی برای اصلاح تعادل اکولوژیک و کنترل گسترش بیابان زایی می باشد [2]
۵- کنترل جمعیت و تولید اشتغال: از آن جائی كه رشد جمعیت در روستاها بیشتر است و از طرفی سطح اراضی زیر كشت نیز محدود می باشد با افزایش جمعیت دو مسئله پیش میاید یا فشار روی زمین زیاد می شود و ممكن است همین امر موجب فرسایش خاك و بیابانی شدن اراضی شود یا اینکه عده ای به شهرها هجوم بیاورند و مشکلات حاد اجتماعی یا سیاسی دیگری را سبب شوند. برای رفع این مشكل دولت می تواند با آوردن صنایع سبك و دیگر صنایع مربوطه در مناطق روستایی اقدامات مناسبی انجام دهد به این ترتیب نه تنها شغل و كار و حرفه برای مردم مناطق خشك و بیابانی ایجاد می شود بلكه از فشار آنها به مراتع نیز كاسته می شود و چون مردم در آنجا سكونت می گزینند خود آنها نیز در امر بیابان زدائی پیش قدم می شوند یعنی این كار ایجاد شهرک هایی در مناطق خشك و بیابانی است كه مانند پایگاه هایی برای كنترل كویر و بیابان می باشد. این امر در تركمنستان صورت گرفته است. در ایران اسلامی نیز در بعضی مناطق وزارت جهاد سازندگی سابق در این زمینه فعالیت هایی داشته است.
۶- بهره برداری معقول از منابع بیابان: همانگونه كه قبلاً ذكر شد هر ساله سطح وسیعی از جنگل ها و مراتع تخریب می شوند اگر قرار بر این باشد ما هر سال با صرف بودجه های كلان در سطح یكی دو میلیون هكتار بیابان زدائی نماییم و از طرف دیگر هر سال همین حدود از نقطه ای دیگر تبدیل به بیابان شود راه به جایی نخواهیم برد پس باید ابتدا آنچه داریم حفظ كنیم چه بسا با مبلغ بسیار جزئی می شود نسبت به جلوگیری از بیابان زائی اقدام نمود آنهم با مشاركت خود مردم و رعایت مواردی كه فوقاً گفته شد و به موازات این امر نسبت به احیاء و بهره برداری در حد معقول اقدام نماییم.

7- تمام اقداماتی كه برای توسعه در مناطق بیابان صورت می گیرد باید به حفاظت از آب و خاك منتهی گردد حفاظت از مراتع و تربیت دامهای مناسب و مقاوم با این گونه آب هوا و كار برد روشهای گوناگون برای استفاده بیشتر و بهتر از آب باران بسیار ضروری است.
۸- استفاده از تکنیک های جدید و مناسب برای کشاورزی در بیابان:
دو مسئله مهم و اساسی برای كشاورزی در بیابان كمبود آب و تبخیر شدید آفتاب است. یعنی گذشته از اینكه در این مناطق آب برای كشاورزی كم (و شور ) است، متاسفانه با همین آب اندك بیشتر كشاورزان از روش های سنتی كشاورزی فاریاب استفاده می كنند. با پخش آب نسبتا شور در كرت ها و بر اثر تابش شدید آفتاب در این مناطق، رطوبت زمین بسرعت تبخیر شده و لایه سفید رنگ پودر نمك در روی زمین نمایان می شود. ادامه این وضعیت افت شدید محصول را در پی دارد. در این گونه مواقع كشاورزان برای رهایی از این وضعیت زمین كم حاصل یا بی حاصل را رها كرده و اراضی مجاور را بزیر كشت می برند غافل از اینكه این زمین هم به سرنوشت قبلی دچار می شود. از طرف دیگر با پمپاژ بیشتر آب از چاههای عمیق احداثی در مناطق بیابانی گذشته از اینكه در زیر زمین موجبات افت سطح آبخوانه های زیرزمینی و پیشروی سفره های آب شور را بسوی آبهای نسبتا شیرین مورد استفاده فراهم می كنند، در روی زمین هم باعث بیابانی شدن اراضی می شوند. برای رهایی از این وضعیت باید شرایط بصورتی فراهم شود كه تا آنجا كه ممكن است از هدر رفت آب در مقابل تابش شدید آفتاب جلوگیری گردد. بعبارت دیگر باید از کمترین فضا بیشترین و بهترین تولید حاصل شود كه در این زمینه می توان استفاده از گلخانه و كشت گلخانه ای را توسعه داد. كما اینكه در سالهای اخیر برای استفاده بهینه از آب و زمین برای کشت انواع محصولات در بعضی از مناطق بیابانی كشور به كشت گلخانه ای مبادرت شده است. این كار را باید به فال نیك گرفته و سایرین را تشویق به این كار كرد. این كار در شهرك گلخانه ای استان قم  صورت گرفته است كه باید مورد حمایت بیشتر كارشناسان و مسئولین مربوطه قرار گیرد زیرا در حال حاضر گلخانه ها در وضعیت مطلوبی نیستند .

محمد خسروشاهی

تاریخ ارسال: 1348/10/11
تعداد بازدید: 3912
ارسال نظر