توصیف کتاب  ها پیرامون نائین
     یکی از شهرهای استان دهم و مرکز فرمانداری است . شهری قدیمی است و سابقه تاریخی آن به پیش از اسلام میرسد. مولف «سرزمینهای خلافت شرقی » مینویسد: نائین ، در شمال باختری یزد، در حاشیه کویر جای دارد و معمولاً از توابع یزدشمرده میشود، اگر چه برخی از نویسندگان آن را از توابع اصفهان شمرده اند. نائین قلعه ای داشت و بقول حمداللّه مستوفی دور قلعه اش چهار هزار قدم بود. (از سرزمینهای خلافت شرقی ص 106). و نیز مولف همین کتاب گوید که نائین در قرون وسطی جزء ایالت فارس محسوب میشده است .(ص 224). لیکن حمداللّه مستوفی و خواندمیر آن را از توابع یزد شمرده اند. (تاریخ گزیده ص 638) (حبیب السیر ج 3چ خیام ص 281). آذر بیگدلی در «آتشکده آذر» و صاحب منتهی الارب (ذیل حرف «ن ») و صاحب روضات الجنات (ص 640)آن را تابع اصفهان دانسته اند. یاقوت در معجم البلدان این شهر را از اعمال پارس و کوره اصطخر دانسته است . مولف نزهةالقلوب فاصله آن را تا اصفهان بیست و شش فرسنگ (نزهةالقلوب ص 56) و مولف روضات الجنات ده فرسنگ (ص 641) و ناصرخسرو سی فرسنگ نوشته اند. (سفرنامه ص 124) ولی در جغرافیای کیهان این مسافت بیست و پنج فرسنگ تعیین شده است . (جغرافیای سیاسی کیهان ص 440).
مولف حدودالعالم آن را سردسیر و با سیب بسیار و برحد میان پارس و بیابان ذکر کرده است . (حدود العالم ص 80). مستوفی آن را از اقلیم سوم شمرده و نوشته است که دور قلعه اش چهار هزار قدم است . حقوق دیوانیش دو تومان و دویست دینار است . (نزهةالقلوب ج 3 ص 74). صاحب تذکرةالملوک گوید: در عهد صفویه حکام شرع یزد و ابرقوه و نائین و اردستان و... را صدر خاصه ، تعیین [ میکند ] و امور متعلق به صدر خاصه را در ولایات مفصله مذکوره نایب الصدارة و سایر مباشرین صدرخاصه متوجه میشده اند. (تذکرةالملوک ص 2).
و ناصرخسرو بدینگونه ازنائین یاد میکند: بیست روز در اصفهان بماندم و بیست و هشتم صفر بیرون آمدیم بدیهی رسیدیم که آن را هیثاباد گویند و از آنجا براه صحرا و کوه مسکیان بقصبه نایین آمدیم و از سپاهان تا آنجا سی فرسنگ بود، و ازنایین چهل و سه فرسنگ برفتیم بدیه گرمه از ناحیه بیابان که این ناحیه ده دوازده پاره دیه باشد رسیدیم .(سفرنامه ص 124). در بستان السیاحه آمده است : قصبه ای است دلنشین از قصبات اصفهان ... در زمین هموار واقع وجوانب آن واسع است و قرب دو هزار باب خانه در اوست ... آبش خوب و هوایش مرغوب . آن قصبه در راه یزد و کاشان اتفاق افتاده ... از اصفهان چهار مرحله دور است ...مردمش شیعه امامیه اند ... و جمعی از اهل وجد و حال از آنجا ظهور نموده اند منجمله حاجی عبدالوهاب مرشد حاجی محمد حسن تبریزی الاصل و میرزا ابوالقاسم شیرازی فی زماننا از آنجا بود... و دیگر میرزا عبدالرحیم ... نظر علیشاه ... (بستان السیاحه صص 600-601).
و این شرح نیز در «تاریخ صنایعایران » راجع به مسجد جامع نائین آمده است : یکی از معروفترین ابنیه این دوره [ بعد از استیلای عرب و قبل از سلجوقیان ] مسجد جامع نائین است ... آن قسمت از مسجد که در طرف قبله است از یازده طاقنما تشکیل یافته که سقف هلالی دارند. طاقنمای وسطی از سایر طاقنماها وسیعتر است . دیوار و طاق و جرزهای آن نیز گچ بری دارند و آن قسمت که محراب در آن است با گچ بری تزیین یافته . نقشه آن عبارت است از کثیرالاضلاع های هشت ضلعی و اشکال هندسی ساده دیگر که با گلهای مختلف زینت یافته اگرچه این گچ بری چندان ریزه کاری ندارد ولی نقشه آن موثر و قشنگ است و در اصل رنگ شده و شاید طلاکاری نیز داشته است . چون آن را عمیق کنده اند و چنانکه گفته شد ساده و فاقد ظرافت است ، چنان مینماید که به دوره اولیه این نوع صنعت تعلق دارد. مسجد نائین از حیث نقشه نمونه مساجد اولیه عرب میباشد. ساختمان آن ازتاری خانه دامغان کاملتر است . ستونهای آن کوچکتر، دالانها بلندتر و طاقها تیزترند. در طرف چپ نزدیک گوشه مسجد مناره ای است که جزء ساختمان مسجد است . (تاریخ صنایع ایران ص 136). و هم راجع به قدمت ساختمان این مسجد اعتمادالسلطنه آرد: گویند مسجد جامع نائین را خلیفه اموی عمرعبدالعزیز ساخته است ، چند خشت که اسامی خلفاء در آن ثبت شده موجوداست تاریخ منبر سنه 711 ه' . ق. است وتاریخ درب مسجد سنه784 است (از مرآت البلدان ج 4 ص 121).
پیرامون ابنیه قدیمی نائین این شرح نیز در جغرافیای کیهان آمده است : مساجد مهم نائین عبارت است از مسجد جامع، مسجد خواجه ، مسجد شیخ محمد ربیع،و مسجد کَلوان ، از همه معروفتر و قدیم تر مسجد جامع است که در محله باب المسجد واقع شده . بنای آن از آجرو به شکل هشت ضلعی میباشد، ارتفاع آن قریب 25 ذرع ومحرابش مانند محراب اسپاهان دارای گچ بری بسیار زیباو خطوط کوفی است . یگانه آثار ذیقیمتی که در مسجد مزبور موجود است منبر چوبی منبت کاری هشت پله ای میباشد که ارتفاع آن به هشت ذرع میرسد. در طرف چپ منبر مزبورنام سازنده و واقف و تاریخ ساختن آن را که به سال 711 ه' . ق. بوده است با خط بسیار خوب نسخ منبت کاری کرده اند و اگر در نگاهداری منبر مذکور که یکی از شاهکارهای صنعتی نیمه اول قرن هشتم است مواظبت بعمل نیاید ممکن است آن را قطعه قطعه نموده از بین ببرند. یکی دیگر از بناهای مهم قدیمی نائین که هیچگونه علائم وآثاری از تاریخ ساختمان آن به دست نیامده ولی وضع آن نشان میدهد که خیلی قدیمی است نارنج قلعه میباشد. عمارت زیرین برج قلعه به تل خاکی تبدیل [ شده ] ولی اصل برج که 25 ذرع ارتفاع دارد باقی و برجاست . سابقاً در اطراف قلعه مزبور خندقی بعرض 25 ذرع حفر کرده بودند ولی اکنون پر است . مهمترین قسمت جالب توجه این برج که مورد دقت نظر است خشتهای خامی است که در ساختمان برج بکار رفته ، طول خشتها نیم و عرض 14 ذرع میباشد و وزن هریک هفت الی هشت من است . (جغرافیای سیاسی کیهان ص 440 و 441).
مولف همین کتاب پیرامون وضع عمومی شهر و مردم نائین نویسد: با قرای اطراف قریب 12558 نفر جمعیت دارد. کوچه های آن تنگ و کثیف و بسیار متعفن است . شغل عمومی اهالی تا چندی قبل عبابافی بوده ولی امروز فقیر و پریشانند و آنها که استطاعتی دارند دستگاههای قالیبافی دایر کرده اند از حیث فقدان آب ساکنین نائین فوقالعاده در زحمت [ اند ] و بعضی سالها که خشکسالی است آب را کوزه ای ده شاهی الی یکقران خریداری میکنند. آب مشروب اهالی از 10 آب انبار که از دو الی هفت فرسخ برای پرنمودن آنها آب می آورند به دست می آید چهاررشته قنات بی اهمیت نیز دارد. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 440). نائین دارای عباهای خوب بوده که اینک از بین رفته و ظروف آنجا نیز مشهور است . (جغرافیای سیاسی کیهان ص 296).
در فرهنگ جغرافیایی ایران آمده است : شهرستان نائین یکی از شهرستانهای هفتگانه استان دهم کشور است . حدود آن از طرف شمال به دشت کویر، از جنوب به شهرستان یزد و اصفهان و از خاور به شهرستان فردوس خراسان و از باختر به شهرستان اردستان محدود است . تقسیمات : شهرستان نائین از سه بخش تشکیل شده است ، بدین ترتیب :
1 - بخش حومه شامل 338 آبادی و 22430 نفر جمعیت است . 2 - بخش انارک 12 آبادی و 2476 تن سکنه دارد. 3 - بخش خور بیابانک مشتمل بر 18 آبادی و 13487 نفر جمعیت است ، جمعاً شهرستان نائین از سه بخش و 267 آبادی کوچک و بزرگ و 38393 تن جمعیت تشکیل شده است .
بخش حومه - محدود است از شمال به بخش انارک شهرستان اردستان . از جنوب به بخش اردکان ، از خاور به بخش خرانق و اردکان یزد و از باختر به بخش کوهپایه اصفهان . بخش حومه نائین جلگه و مسطح است و فقط چندکوه منفرد، در شمال و جنوب باختری و خاوری آن دیده میشود، بدین شرح :
1 - کوه سراش که از جنوب خاور به طرف شمال باختر امتداد دارد و به کوه فشارک در دهستان برزاوند شهرستان اردستان میرسد. (خط الراس این رشته ارتفاع حد طبیعی شهرستان نائین را با بخش کوهپایه مشخص مینماید). راه نائین به کوهپایه از گردنه بیل آباد این رشته کوه عبور میکند و گردنه نامبرده 2285 گز از سطح دریا ارتفاع دارد. 2 - کوه محمدیه در شمال نائین و تقریباً شمالی جنوبی قرار گرفته و ارتفاعش از سطح دریا 2175 گزاست . 3 - رشته ارتفاعات زردکوه و ارتفاعات منفرد دیگری در قسمت کویر این بخش واقع شده است

تاریخ ارسال: 1390/9/22
تعداد بازدید: 1343
ارسال نظر