ريخت شناسی پرندگان

     
ريخت شناسی پرندگان
از نظر شکل ظاهری بدن پرنده از سه بخش سر و گردن , تنه , دم تشکيل شده است .
سر و گردن شامل : منقار , پيشانی , تارک , پيش چشم , خط ابرو , خط چشمی , گوشگاه , پس گردن , چانه , گلو , گردن .
تنه شامل : سينه , شکم , تهيگاه , پشت , شاهپرهای اوليه , شاهپرهای ثانويه , شانه , خط بالی , ساق , پنجه .
دم شامل : شاهپرهای بيرونی دم , شاهپرهای ميانی دم , پوش پرهای زير دم , دمگاه .
منقار : عضو شاخصی است که در همه پرندگان وجود دارد و در پرندگان امروزی فاقد دندان ومجهز به غلافی شاخی است . شکا منقار در پرندگان مختلف متفاوت است اما در هر صورت منقار به هرشکلی که باشد حتی از دور هم عامل تشخيص پرنده از ساير مهره داران است .
پيشانی: قسمت قاعده منقار در نيم نوک بالايی و جلو جمجمه .
تارک: قسمت بالای استخوان جمجمه , بعد از پيشانی .
پيش چشم : قسمت جلو چشم .
خط ابرو : خط مشخصی که از بالای چشم عبور می کند .
خط چشمی : خط مشخصی که از جلو چشم تا پشت چشم را در بر می گيرد .
گوشگاه : پرهای اطراف سوراخ گوش در دوطرف سر .
پس گردن : قسمت زير جمجمه و قبل از پشت .
چانه : قسمت نرم متصل به قاعده نيم نوک پايينی و قبل از گلو .
گلو : قسمت قوس دار بعد از چانه و بالای سينه .
گردن : قسمت رابط بين سر و تنه که پس گردن , چانه و گلو را در بر می گيرد .
سينه : قسمت برآمده و عضلانی روی استخوان جناغ .
شکم : قسمت نرم واقع در زير سينه .
تهيگاه : دوطرف نرم بدن در پهلو ها .
پشت : قسمت بالای بدن , بين دوبال , پس گردن و دمگاه .
شاهپرهای اوليه : پرهای اصلی پرواز در بيرون ترين قسمت بال .
شاهپرهای ثانويه : پرهای اصلی پرواز بعد از شاهپرهای اوليه به طرف داخل .
شانه : محل اتصال بالها به بدن .
خط بالی : خطی مشخص که بر روی قسمتی از پرهای بال ديده می شود .
ساق : استخوان های يکی شده کف و مچ در پاهای و حد فاصل بين پنجه و مفصل زانو ( زانوی کاذب ) .
پنجه : مجموعه انگشتان پا .
شاهپرهای بيرونی دم : چند پر اصلی در دو طرف دم بطور قرينه .
شاهپرهای ميانی دم : چند پر اصلی در وسط دم .
پوش پرهای زير دم : قسمت نرم زير قاعده دم در ناحيه بالوعه .
دمگاه : قسمت فوقانی قاعده دم در محل اتصال به بدن .
مشخص ترين ويژگيهای پرندگان در شناخت آنها عبارتند از : پر , رنگ پرو بال , بال ,  شکل و کارآيی بال , شکل  دم , شکل و فرم پا , شکل منقار .
پر : مشخصترين ويژگی پرندگان پوشش خارجی آنها يعنی ( پر ) است . اين پوشش به پرندگان ظاهری می دهد که وجه تمايز آنها از ديگر اعضای سلسله جانوران است .در يک تقسيم بندی کلی چهار نوع پر وجود دارد .
تيغه پر : مهمترين نوع پر است . اين نوع پر , یک محور مرکزی مقاوم در امتداد ساقه دارد که از دو طرف با دو پره متقابل و متقارن احاطه می شود . هر يک از پره ها نيز متشکل از رديفهای متعددی از رشته های متوازی و مورب به نام ( تار ) است . تار خود از تعداد زيادی تارچه بسيار کوچک تشکيل شده که قلابهايی به يکديگر قفل شده اند .اين ساختار سبکی و استحکام پرها را موجب می شود . تمام پرهای پرواز از جمله شاهپرهای اوليه و ثانويه از اين نوعند . پرهای دم و پرهای پوششی سطح خارجی بدن پرندگان نيز از نوع ( تيغه پر ) هستند . برخی پرهای پوششی دارای زائده ای پرگونه در سطح زيرين خود هستند که  ( پرچه ) ناميده می شود .
کرک پر : اين نوع پر در زطر پرهای تيغه دار و بر روی سطح بدن پرنده , يک لايه گرم و عايق تشکيل می دهد . کرک پرها فاقد تيغه هستند و تعدادی از گونه ها که مجبور به تحمل سرمای شديد هستند , مثل پرندگان دريايی و يا پرندگان مقيم مناطق قطبی ديده می شوند .
رشته پر : اين نوع پر از اهميت کمتری برخوردار و در واقع رشته ای است باريک و مو مانند که در انتها به چند تارچه منتهی می شود . رشته پر در ماکيان سانان , آن هم هنگام برآشفته شدن و پف کردن در لابلای پرهای پوششی قابل رويت است .
موی پر : اين نوع پر , کارايی حسی داشته و در اطراف منقار پرندگانی که در حال پرواز از حشرات تغذيه می کنند , مانند پرستو ها و يا در قاعده منقار انواعی از پرندگان , مثل ( کيوی ) به منظور کمک به يافتن کرمها هنگام کاويدن در لای برگها ديده می شود . تعداد پرهای بدن يک پرنده بسته به گونه پرنده , اندازه و جنسيت متفاوت است . پرنده ای مثل قو , ممگکن است تا 25000 پر داشته باشد و حال آنکه يک شهد خوار تنها حدود 900 پر دارد
کاربرد پر : نقش پر ها کمک به پرواز و نگهداری گرمای مناسب بدن است . اين امر در بقای پرنده نقش مهمی دارد . پرها جهت اجرای اين دو نقش بطور ماهرانه و تحسين برانگيزی سازگاری يا قته اند . پر , با ساختمان بسيار خاص خود از لحاظ سبکی و مقاومت زياد در برابر برخورد با هوا عامل اصلی پرواز است . کار ديگر پرها به ويژه کرک پرها عايق نمودن بدن است علاوه بر آن پرنده بايد بتواند ميزان گرمای بدن را تنظيم و حرارت بسیار زيادی را که در اثر فعاليت ماهيچه های بدن در پرواز بوجود می آيد دفع کند . برای اين کار ماهيچه های سطح بدن که به پوست چسبيده اند در بالا بردن و جدا نگهداشتن پرها از يکديگر به کار می روند . در اين حالت پرها مانند يک دستگاه تهويه چندين شياره عمل کرده و حرارت اضافی بدن را دفع می نمايند .
رنگ پرو بال : پرندگان در حيطه دنيای رنگها و طرحها از نظر تنوع فوق العاده رنگ پروبال , سرآمد همه مهره دارانند . اين تنوع رنگ پروبال در اثر ترکيبهای متفاوت دو عامل زير است :
اول رنگهای بيوشيميايی يا رنگدانه ها که بطور عمده از کاروتينوئيد ها و ملانينها تشکيل شده اند . کاروتينوئيد ها و رنگهای چرب , بيشتر رنگهای قرمز روشن , نارنجی و زرد را می سازند . اين رنگ دانه های محلول در چربی توسط مايعات بدن در هنگام تشکيل پر به داخل آن رسيده و پس از شاخی شدن پر و از بين رفتن چربی های حلال در تارها و تارچه ها متراکم گشته و آن را رنگی می نمايانند . املاح و مواد موجود در غذا و محيط می توانند در کميت و تا حدودی کيفيت رنگ پرها موثر باشند . ملانينها , فراوانترين رنگدانه و پراکنده در همه جای بدن پرنده اند . اين رنگ دانه ها علاوه بر اينکه رنگهای تيره را می سازند (قهوه ای تيره , خاکستری و سياه ) موجب سايه روشن و يا روشنی و تيرگی ديگر رنگها نيز می شوند . رنگدانه های ملانين به دوشکل ديده می شوند , دسته ای استوانه ای يا بيضوی که موجب تيرگی رنگ می شوند و دسته ای گرد و دانه ای شکل که باعث جلوه گری نمايان و روشن تر رنگ می گردند .
دوم رنگهای منشوری يا ساختاری که اين رنگها عامل وجودی نداشته و در اثر خواص فيزيکی پرها در مقابل نور معمولی نمايان می گردند. از مجموعه رنگهای طيف يا منشور نور سفيد , هر نوری که به شئ می تابد يا جذب می شود و يا منعکس می گردد . همين پديده در مورد رنگ پرو بال پرندگان نيز مصداق دارد . برای مثال در ( جی جاق آبی رنگ ) نمايان شدن رنگ آبی روشن بر روی بال در اثر انعکاس بخش آبی طيف نور در لايه سلولهای سازنده رنگ آبی است که درست برروی لايه ملانين های سلول هاهی رنگی تارچه های پر قرار گرفته است . رنگ اين پرها در زير ميکروسکوپ که نور انتقالی را نشان می دهد  ( نه باز تاب انعکاسی را ) سبز است نه آبی . البته استثنا هايی در چگونگی رنگ پرو بال پرندگان وجود دارد که حالت هايی از آنها در زير آمده است .
حالت بی رنگی ( زالی ) : اين حالت زمانی رخ می دهد که عوامل مولد رنگ در پر وجود نداشته باشد . بيرنگی می تواند موضعی باشد مثلا در روی بالها و يا کامل باشد که در حالت بيرنگی کامل بر خلاف رنگ طبيعی , پرها به رنگ سفيد کمی بور درآمده و چشمها نيز به قرمزی می گرايد .
حالت تيرگی : اين حالت هنگامی است که رنگ دانه های تيره بيش از حد معمول وجود داشته باشد . حالت تيرگی به درجات متفاوت در شکل تيره رنگ برخی گونه های پرنده مثل سارگپه و يا حواصيل ساحلی نيز ديده می شود . از حالتهای استثنايی ديگر سرخ گرايی و تغيير رنگ موضعی ( رنگ به رنگی ) است . سرخ گرايی در نوعی جغد و تغيير رنگ موضعی يا رنگ به رنگی در مرغ مگس و يا در گردن کبوتر ديده می شود .
شکل و کارآيی بال : بال ها بسته به چگونگی زيست پرنده ,  اشکال و اندازه های بسيار متفاوتی دارند . شکاريهای سريع مانند شاهين زيبا جهت کاهش عکس العمل های مزاحم در پرواز , بالهای شمشيری شکل دارند . بلند پروازان بزرگ مانند عقابها و لاشخور ها با بالهايی بزرگ و پهن و شيار های عميق بين شاهپرهای اوليه می توانند از هر بال زدن حداکثر استفاده را در پرواز بنمايند , در حالی که بسياری از پرندگان جنگل زی مثل جغدها برای مانور های سريع بالهايی کوتاه و گرد دارند . به طور کلی ضرورتهای مکانيکی در امر پرواز و ساير نيازها ی ناشی از روش زندگی در گونه های مختلف پرندگان موجب شده تا بالها با طرحها و شکلهای بسيار متفاوتی تکامل يابند .
شکل دم : دم در پرندگان به پرهايی گفته می شود که از استخوان دنبالچه روييده و برحسب وضعيت اين پرها شکل های متفاوتی به آن می دهد . پرهای دم مانند پرهای بال از دو نوع ( شاهپر ) و ( پوش پر ) هستند . شاهپرهای دم واضح ترين قسمت دم هستند که در دو طرف دم به طور قرينه قرار گرفته و شکل دم را بوجود می آورند . اين شاهپرها مانند شاهپرهای بال در پرواز نيز نقش دارند . در برخی پرندگان , برای مثال در دارکوب که از دم خود به هنگام بالا رفتن از درخت و يا ضربه زدن به آن برای تغذيه به عنوان تکيه گاه استفاده می کند , محور شاهپرها ضخيم شده و تارها نيز در اين پرندگان ضخيم تر از معمول و بدون تارچه هستند . شکل دم به خصوص لبه انتهايی آن در پرندگان مختلف گوناگون است .
شکل و فرم پا : پرندگان در طول نسلهای متمادی طوری تکامل يافته اندکه تقريبا تمامی کنجهای اکولوژيک قابل دسترس را اشغال نموده اند . در اين سير تکاملی شکل منقار و بال ها , فرم و اندازه بدن و پا ها همگی با روش زندگی آنان سازگاری يافته است . پاها برای انواع تحرک از قبيل شناکردن , راه رفتن در آبهای کم عمق , دويدن , صعود  , بر شاخه نشستن و يا هرنوع تحرک واسطی از حالات فوق سازگاری يافته اند . پرندگان شنا گر مانند دارغاز ها در بين چهار انگشت پرده دارند , پرندگانی نظير کشيمها و چنگرها به جای پرده در طرفين انگشتها پره های شاخی و پرنده ای نظير طاووسک انگشتهای دراز و کشيده دارد . وجود اين انگشتان دراز اين پرنده کنارآبزی را فادر ساخته است تا وزن خود را چنان در سطح وسيعی پخش کند که به سادگی بتواند برروی گياهان شناور راه برود .
شکل منقار : منقار وسيله غذا خوردن پرنده است , اما در کارهای ديگر نظير پرآرايی , دفاع و آشيانه سازی و يا آواز خوانی و ايجاد صوتها و آواهای متفاوت نيز ار آن استفاده می شود . گوناگونی منقار در پرندگان در حدی است که آنها را قادر ساخته است تا از شرايط ممکن محيطی , جهت تغذيه بتوانند از آن استفاده نمايند . در هر کدام از روشهای تغذيه مثل گوشتخواری , دانه خواری , ماهيخواری , چريدن و يا حشره خواری گروههای متعددی از پرندگان سازگاری يافته اند و در هر گروه از اين پرندگان شکل منقار ميزان تغييراتی با درجه بندی های دقيق دارد, برای مثال علاوه بر اين که دانه خواران شکل منقارشان با ديگر گروه های  عمده مثل گوشتخواران و يا حشره خواران کاملا متفاوت است , در بين خودشان نيز شکلهای متفاوتی از منقار ديده می شود . جتی در بين دسته کوچکتری از دانه خواران مثل سهره های دانه خوار نيز شکل منقار از کوچک و ظريف در ( سهره زرد ) تا حجيم و قوی به عنوان ابزاری خرد کننده در ( سهره نوک بزرگ ) تفاوت دارد . درهر صورت منقار فقط يک جزء از اجزا و ابزار پرنده است و نبايد بطور مجزا در نظر گرفته شود .
http://www.ircc.ir/body.htm

تاریخ ارسال: 1390/10/26
تعداد بازدید: 2029
ارسال نظر