معرفی شهر قدیم بم

 

درباره ارگ بم از طرف محققین، باستان شناسان، تاریخ نویسان، سیاحان و... مطالب زیادی نوشته شده، و در كمتر جایی اشاره به شهر قدیمی بم شده است، در حالی كه با مشاهده آثار بر جای مانده از نزدیك به این مساله پی می بریم كه در شهرستان بم تنها ارگ نیست كه اهمیت تاریخی دارد، بلكه قلعه شهر قدیمی است كه ارگ یعنی مركز سازمان حكومتی در داخل آن جای گرفته، و تا یك صد و چند سال پیش محل سكونت مردم بوده و پس از آن تا چندین سال محل استقرار نظامیان شهر جدید بوده است، و می توانیم با برشمردن خصوصیات این شهر قدیمی كه بنای آن هنوز پا بر جاست به ویژگی های شهر های قدیمی ایران پی ببریم، و از آن جایی كه در مورد سابقه تاریخی و مسایل دیگر آن در مقالات مربوط به ارگ بم نكات فراوان گفته شده در این جا فقط به ذكر چند نكته اكتفا می شود و سپس وضع فعلی این شهر قدیمی مورد بررسی قرار می گیرد.
1. در كتاب ارگ بم نوشته آقای حمید نوربخش به نقل از نشریه فرهنگ كرمان در مقاله موسوم به ارگ بم چنین آمده:
ارگ بم در شمال شرقی شهر فعلی بم واقع شده و فاصله چندانی از مركز شهر ندارد، مساحت كلیه ارگ قریب 6 هكتار می باشد و از عجیب ترین قلاع قدیمی ایران است كه خود به اندازه یك شهر كوچك است، شكلا صورت مربع مستطیل دارد و طول آن قریب 300 و عرض آن 200 متر می باشد، و مشتمل بر دو قسمت علیائی و سفلایی است، قسمت علیا كه در مرآت البلدان به قسمت اول نام برده شده در دامنه كوه بوده و از آثار و علایم معلوم است كه حكومت نشین و مركز فرماندهی نظامی شهر بوده.
و سفلایی (قسمت پایین) مسكن رعایا و زارعین محسوب می شده است، و تمام ساختمان قلعه از خشت خام ساخته شده و پایداری آن در برابر حوادث از عجایب است.
و در مورد قدمت تاریخی این شهر چنین ذكر شده: با توجه به آثار و خشت های باقی مانده موجود و همچنین سكه مكشوفه در این قلعه كه متعلق به دوره اشكانی می باشد، قدمت تاریخی این شهر را تا آن دوره مسلم می دارد.
2. احمد علی خان وزیری در كتاب جغرافیای كرمان در مورد شهر قدیمی بم چنین ذكر می كند:
در سنه 1253 هجری قمری كه آقاخان محلاتی حكمران كرمان از ایالت معزول گردید به خیال باطل، این قلعه را مامن نموده بنای فتنه و تاخت و تاز را در محال كرمان گذاشت عاقبت در آن جا محصور شده امتداد محاصره از یك سال متجاوز شد، از آن زمان ببعد سكنه شهر بم در خارج شهر به فاصله دو هزار گام كه چند قریه به یكدیگر متصل بود ساكن هستند و شهر بم اكنون حصار و خانه ها و چهار سوقش معمور است لیكن جز دو دسته سرباز و یك صاحب منصب و چند نفر توپچی و دو عراده توپ با حمله آن و تقریبا 50 سوار كه حسب الامر ایالت كرمان به محافظت آن قلعه مامورند كسی دیگر در ارگ منزل ندارد.
3. در كتاب شهر نشینی و شهرسازی در ایران تالیف محمد یوسف كیانی در مقاله ارگ بم از پروفسور هاینس گوبه، كرامت اله افسر چنین آمده:
بم در دوران پیش از اسلام پی ریزی شده و رونق آن در قرن دهم میلادی است و در آن زمان یكی از پنچ شهر مهم سرزمین كرمان بوده كه هر یك كرسی ولایتی بوده است و جغرافی نویسان عرب قرن دهم به ویژه مقدسی شرح خوبی درباره اهمیت اقتصادی بم به دست ما می دهند و مقدسی می نویسد:
بم یك مركز ولایتی با اهمیت و دلكش و بزرگ است، مردم آن كارشناس و دارای مهارتند، این شهر بازارگاهی است و مردم را از راه دور به خود می كشاند، و پارچه ای كه در این جا تولید می شود در كشورهای بسیاری شهرت دارد و آوازه بم در همه جهان اسلام پیچیده و مایه سرفرازی كشور می باشد و بیشتر اهالی شهر بافندگانند، و بیشتر رخت های صادراتی بم در دهكده بزرگی نزدیك آن فراهم می شود و در خاور باختر جهان اسلام این رخت ها را عالی ترین همه لباس ها می دانند، و علاوه بر این ها دستار و لباس زیر و پیراهن و لباس های فاخر كه طالب بسیار دارد و البسه ای كه از مرو بیرون می آید در بم تولید می گردد...
و در كتاب فوق مطالب زیر نیز به چشم می خورد:
در شهر كهنه بم بهتر از هر جای دیگر ایران می توان ایده روشنی از یك شهرك سنتی اسلامی به دست آورد و شهر كهنه بم دیگر مسكون نیست ولی باندازه ای حفاظت شده كه به آسانی می توان كاربرد اصلی و ویژگی های هربنا را دریافت در اواسط قرن نوزدهم كه استان كرمان در تحت فرمان حكام ورزیده نمو اقتصادی سریع حاصل كرد شهر كهنه بم برای جمعیت رو به افزایش آن زیاد از حد كوچك بود، در جنوب باختری بم كهنه شهری نو برپا شد كه تقریبا در اواخر قرن 19 تمام جمعیت شهر كهنه را به سوی خود كشید، و در این زمان از نظر اهمیت اقتصادی بم همتای كرمان به حساب می آید.
و در سده های میانه شهر كهنه بم با ارگی و مسجدی و بازاری مجهز بود این تاسیسات برای انجام امور شهری و اداری و مذهبی و فكری یك مركز اقتصادی به نظر می رسد، حتی اگر چه در جریان مستحكم ساختن باروها در قرن هیجدهم و تقلیل دادن دروازه ها به یك دروازه بعضی از عناصر قرون وسطایی بم مبهم گردیده ولی باز بم می تواند یك نمونه بسیار خوبی برای یك شهر اسلامی باشد، در یك چنین محوطه كوچكی كه تاسیسات شهری با ترتیب بارز و روشنی دست در گردن هم داده اند این اصل را به ثبوت می رساند كه نیروهای تصمیم گیرنده محلی در درون هر شهر اسلامی قرار دارد. این بدان معنی است كه ارگ در داخل حصارهای شهر اما در لبه آن قرار گرفته و این بازار است كه واسطه بین دروازه و ارگ مركز اداری بم و توابع آن می باشد و در واقع یك مركز ارتباطی بین شهری به حساب می آید.
4. استخری و ابن حوقل كه جغرافیای آنها به ترتیب در حوالی سال های 951 و 971 میلادی تالیف یافته می نویسند كه بم قلعه (ارگ) معروفی دارد كه در شهر قرار گرفته است.
5. پایتخیر سیاح انگلیسی كه در سال 1810 میلادی بم را دیده است درباره قلعه قدیمی این شهر چنین می نویسد:
برای مبارزه با اقدام مهاجم و مدافعه در برابر آنها قلاع و استحكامات این شهر را به قدری مستحكم كرده اند كه شاید در تمام ایران از این حیث بی نظیر باشد.
همه مطالب فوق حاكی از این است كه شهر قدیمی بم محل سكونت مردم و ارگ آن در داخل شهر قدیمی محل سكونت حكام و فرمانروایان بوده است و حتی از زمانی كه به واسطه برقراری امنیت و مسایل دیگر شهرنشینی مردم در فاصله نزدیك خارج قلعه برای خود مسكن اختیار كرده بودند به محض اطلاع از حمله احتمالی به طرف قلعه شهر قدیم سرازیر شده و در مسكن قبلی خود در داخل قلعه تا زمان رفع خطر باقی می مانند، و نباید با به كار بردن كلمه ارگ بم چنین تصور شود كه این قلعه محل سكونت حكام و فرمانروایان بوده یا این كه فقط یك قلعه نظامی بوده است.
اینك به شرح خصوصیات این شهر قدیمی می پردازیم:
1. دور شهر دیواری بلند با برج و بارو كشیده شده و شهر در واقع قلعه ای محصور است كه این كار برای مقابله با دشمن و حفظ امنیت شهر صورت گرفته و در این مورد در كتاب ارگ بم (نوشته آقای حمید نوربخش) چنین آمده:
پس از شورش آقاخان محلاتی فیروز میرزا فرمانفرما كه قصد سركوب كردن او را داشت تعدادی از برج های دوجانب شرقی و غربی حصار اصلی را ویران نمود (گویا در زمان فتحعلی شاه قاجار نیز عباس میرزا قسمتی از این حصارها را ویران كرده است) و پس از مدتی بخش های ویران بازسازی شدند.
2. در پای دیوار و دور شهر خندقی به عرض چند متر وجود داشته كه به هنگام دفاع از شهر آن را از آب پر می ساختند و آثار آن امروز برجاست.
3. دارای چند دروازه بوده كه امروزه یك دروازه آن قابل استفاده و آثار دروازه دیگر دیده می شود و احتمالا دروازه های دیگری نیز داشته است كه این دروازه ها را شب هنگام می بستند و بدین ترتیب عبور و مرور قطع می شده و در كتاب شهرنشینی و شهرسازی در ایران تالیف آقای محمد یوسف كیانی در این مورد چنین آمده:
به طور یقین دو دروازه وجود داشته، آن كه امروز مورد استفاده است و دروازه دومی كه منتهی به مسجد می شود، به احتمال قوی دو دروازه دیگر هم وجود داشته یكی در دیوار شرقی و دیگری در دیوار غربی.
4. شهر از چند قلعه تو در تو تشكیل گردیده كه هر قلعه توسط حصاری از قلعه دیگر جدا شده و برای وارد شدن به آن از دروازه ای باید عبور كرد كه این آثار قابل تشخیص است، و با توجه به وضع مساكن هر قلعه از پای حصار اصلی تا محل ارگ (مركز سازمان حكومتی) اقامتگاه حاكم تضاد طبقاتی كاملا مشخص می شود به طوری كه زارعین و رعایا در طبقه ای پایین تر و دارای اتاق های متصل به هم و متمولین و وابستگان حاكم از منازلی كه دارای در و دیوار و حیاط جداگانه ای بودند استفاده می كردند و وسعت و محل ساختمان ها بر حسب قدرت اقتصادی و نفوذ اجتماعی صاحبان آنها شكل گرفته.
5. ارگ یا مركز سازمان حكومت یا محل زندگی حاكم و فرمانروا بهترین و مهم ترین و مرتفع ترین قسمت این شهر بوده كه بر فراز تپه ای سنگی بنا شده و برای خود حصاری بلند با برج و بارو دارد و برای رسیدن به آن از چندین دروازه باید گذشت و دارای برج دیدبانی معروفی است به نام كلاه فرنگی كه ارتفاع آن به حدی است كه از داخل آن همه نواحی اطراف را زیر نظر می گرفته اند و امروزه تمام شهر جدید را از بالای آن می توان دید و دارای ساختمان معروف به چهار فصل، می باشد كه محل زندگی حاكم و خانواده او بوده است. كه البته علاوه بر چهار فصل ساختمان های دیگری نیز اقامتگاه حاكم را تشكیل می داده كه قابل رویت اند. ضمنا دارای راهرو زمینی بوده كه به عنوان راه عبور مخفی در مواقع لزوم از آن استفاده می شده.
6. دارای مسجد و بازار و تكیه و مدرسه و حمام و آب انبار و زورخانه و پادگان و اصطبل و زندان مخوفی می باشد، كه امروزه سقف بازار آن خراب شده ولی آثار دكاكین پس از عبور از دروازه اصلی مشهود است و قسمتی از اماكن دیگر به صورتی تعمیر شده خودنمایی می كند.
7. خانه ها به صورت مجتمع و در كنار هم قرار دارند و به وسیله كوچه ها و معابر تنگ به هم مربوط می شوند و كوچه ها و گذرگاه ها به سمت مراكز مذهبی _ بازار _ آب انبار و غیره باز می شدند و امروزه نیز هر كدام از كوچه ها را كه امتداد بدهیم به یكی از مراكز نام برده می رسیم و اكثر كوچه ها پیچ در پیچ و برخی نیز سرپوشیده می باشند.
در خاتمه بررسی در مورد ویژگی ها و خصوصیات این شهر قدیمی كه آثار و بناهای آن كاملا مشهود است و در برخی از اماكن آن از طرف سازمان های مسئول به منظور جلوگیری از انهدام آنها در حال حاضر نیز تعمیراتی صورت می گیرد، می تواند الگویی در خصوص ویژگی های اكثر شهرهای قدیمی ایران باشد.



گردآورنده: محمد علی غضنفری پور دبیر جغرافیای شهرستان بم
ميراث خبر

تاریخ ارسال: 1348/10/11
تاریخ بروزرسانی: 1390/11/24
تعداد بازدید: 3669
ارسال نظر