دومین شهر تاریخی جهان به كویر معنا بخشیده است

به گمان من، شهری چون یزد را تنها مردمانی شكیبا و كم توقع می توانسته اند بنا نهاده و آن را از پس قرون و اعصار متمادی همچنان پا بر جای نگاهدارند. چرا كه آنان، مردمانی پیوسته در معرض خطرات ناشی از آب و هوای بی نهایت گرم و خشك در تابستان و بی نهایت سرد و خشك در زمستان و همچنین خطرات ناشی از كمبود شدید آب و توفان های شن، فقدان بارندگی بوده اند آنان را تهدید می كرد. با این همه آنان با سخت كوشی و همت خود بر تمامی این خطرات فایق آمده و راه های مناسبی برای حل مشكلات خود یافته اند كه همین امر، مایه شهرت و آوازه این شهر شده است.
شهر یزد نیز خود، در دره وسیع و خشكی در میانه دو كوهستان «شیركوه» به ارتفاع 4075 متر و «خورنق» واقع شده و این موقعیت جغرافیایی، خود به بقای این شهر كمك بسیار كرده است. چرا كه بسیاری از مردم به هنگام تابستان، از شهری با درجه حرارت بسیار بالا و كشنده به دهكده های غریب كوهستان «شیركوه» پناه می برده اند. بنا به مندرجات برخی كتب و منابع تاریخی، محققان به سنگ نبشته هایی نیز در این ناحیه دست یافته اند كه متعلق به هشت یا نه هزار سال پیش است. با توجه به شرایط آب و هوایی، یزد شهری پر رفت و آمد نیست و جهانگردانی كه غالبا به منظور بازدید از آثار و اماكن تاریخی به یزد سفر می كنند، نسبت به شدت گرما و آب و هوای خشك آن با چشم پوشی و اغماض، برخورد می كنند.

در استان یزد، شهرهای بسیاری در دل كویر و یا در كناره كویر جای داشته اند كه بسیاری از آنها اكنون در زیر تل ناشی از توفان های شن مدفون گشته اند.
یزد و مردمان آن با آن كه همواره با توفان های مهیبی دست در گریبان بوده اند اما به دقت از شهر و یادگارهای تاریخی اش محافظت كرده اند.
نكته جالب و خواندنی دیگر درباره شهر یزد، آن است كه این شهر هرگز مورد حمله اقوام مهاجم از قبیل اعراب یا مغولان قرار نگرفته است. امروزه نیز شما هرگز خبری از منازعه و دعواهای خیابانی، یا دزدی و راهزنی و تجاور و آدم كشی و مانند آن در این شهر نمی شنوید.
امنیت شهر یزد، چنان كه «آل احمد» در كتاب «یزد در سفرنامه ها» آورده، در ادوار گذشته نیز عامل مهمی در جذب مسافران و تاجران به یزد بوده است. (از جمله در سفرنامه ماركوپولوی ونیزی).
اكنون به این پرسش می پردازیم كه چه چیزی یزد را به عنوان یك شهر تاریخی معرفی می كند. برخی از ویژگی های تاریخی یزد را به اختصار مطرح می كنیم كه البته این موارد قابل افزایش و تكمیل است:

ساختار كلی شهر: قسمت قدیمی شهر یزد كه تحت حفاظت قرار گرفته، ساختاری چنان منسجم دارد كه در هیچ جای دیگری مشابه آن را نمی توان یافت. ساختار منسجمی از كوچه های باریك و دیوارهای بلند كه عابران و رهگذران را از تابش مستقیم نور خورشید در فصل تابستان، و وزش بادهای سرد در زمستان، در امان نگاه می دارد. علاوه بر این، بازار سرپوشیده، كاروانسراها، قلعه ها، آب انبارها و بادگیرها نیز از شاخصه های برجسته معماری یزد است كه آن را از شهرهای دیگر متمایز می كند.
ساختار یا ساختمان خانه ها: اگر نظری گذرا به كتابخانه خود بیفكنید، براحتی در خواهید یافت كه از یزد و طرح ساختمان ها و سبك معماری آن در بسیاری از كتب معماری یاد شده است. از جمله، این نكته كه در شهر یزد، تمام خانه ها از مصالحی چون كاهگل و خشت خام (متاسفانه من واژه ای معادل كاهگل و خشت خام در انگلیسی نمی شناسم.) ساخته شده و مشتمل است بر دیوارهای بسیار بلند و سربركشیده كه مانع تابش مستقیم اشعه خورشید در تابستانند. همچنین اتاقی بزرگ به نام تالار، كه یك سوی آن باز و كاملا رو به فضای بیرونی است و غالبا به هنگام عصر مورد استفاده قرار می گیرد، چرا كه تالار همیشه در آن بخش از منزل كه مستقیما در جهت غروب آفتاب (مغرب) است جای دارد، و اتاق ها همگی در سمت دیگری از خانه ساخته می شوند. استخر آب كه به آن «حوض» می گویند، درست در وسط حیاط جای دارد و به راحتی از تمام اتاق ها و یا تالار خانه، قابل مشاهده است. همچنین اتاقی نیز در جلوی تالار قرار دارد كه به راحتی در معرض تابش نور خورشید قرار داشته و در زمستان، محل گرمی است كه مورد استفاده بسیار قرار می گیرد.
و اما كلاه فرنگی، كه آن نیز بخشی دیگر از خانه های یزد است و غالبا برای صرف ناهار، عصرانه و یا خواب سبك بعد از ظهرهای تابستانی، مورد استفاده قرار می گیرد. نوعی خاص از كلاه فرنگی (بنایی شبیه به كلاه كابویی) درست در وسط سقف منزل تعبیه می شود كه سبب هدایت باد از هر شش جهت به درون خانه می گردد. این نوع كلاه فرنگی ها كاملا از بادگیرها كه بعدا به آنها نیز خواهم پرداخت متفاوتند، ‌اگر چه آنها نیز از ناحیه كف منزل، چیزی شبیه به «كلاه كابوها» به نظر می رسند.
اكنون به زیر زمین در خانه های یزد می پردازیم كه در تمامی خانه های قدیمی، مورد استفاده بسیار بوده و هست چرا كه از نظر دما، حدود، 20 درجه خنك تر از بخش های فوقانی منزل بوده و هم از این روست كه بیشتر مردم، حتی در حال حاضر نیز برای فرار از شدت گرما، به زیرزمین ها روی می آورند، چرا كه زیرزمین ها نوعی یخچال های طبیعی در عمق خاك هستند كه قدری گودتر از زمین، حفر و ساخته شده و به منظور ذخیره سازی و نگاهداری میوه جات و غذاهای فاسد شدنی كه نگهداری آنها مستلزم درجه حرارت بسیار پایین است، مورد استفاده قرار داشته و هنوز هم در میان بسیاری از مردمی كه در بخش های قدیمی شهر مسكن دارند، مورد استفاده است.

مهدی واعظ ، میراث خبر

تاریخ ارسال: 1348/10/11
تعداد بازدید: 1173
ارسال نظر