دشت لوت

اصطلات جغرافيايي که تاکنون به اين خطة پهناور نسبت داده شده است  عبارتند از :  چاله لوت ( چاله لوت  در کتاب ژئومرفولوژي کاربردي –بيابان – فرسايش بياباني – دکتر حسن احمدي معادل پلايا Playa يک لغت ا اسپانيائي است گرفته شده و به  معني حوضه مرکزي و يا به عنوان چاله داخلي مورد استفاده دارد )  ، دشت لوت ، کوير لوت ، بيابان لوت و .... ولي واژه «دشت لوت»  در برگيرنده تمامي واژه هاي ديگر  است.
موقعيت و شاخص هاي کلي دشت لوت :
       دشت لوت محدوده اي است بين استان هاي خراسان جنوبي ، سيستان و بلوچستان و کرمان
       دشت لوت  بين دو گسل نهبندان در شرق و ناي بند  در غرب  قرار دارد.
       حد شمالي آن در حد مدار 32 درجه  و حد جنوبي در حد مدار 28 درجه .است
         وسعت حوضه آبگير دشت لوت ، حدود 175 هزار کيلومتر مربع  ( يک دهم مساحت کشور)
       طول آن از شمال به جنوب حدود 900 کيلومتر و غرب به شرق حدود 300 کيلومتر است
       پست ترين  نقطه دشت لوت  190 متر از سطح دريا است(لوت مرکزي)
       دشت  لوت جايگاه رخداد زمين لرزه هاي بزرگ و مهمي بوده است
       در پاي کوه هاي مشرف به کوير بزرگ لوت آثاري از سکونت انسان  از هزاره چهارم پيش ز ميلاد  مسيح مشاهده شده  ( ماخذ شماره 2)
        بزرگترين ناحيه جمعيتي دشت لوت « شهداد » که در گذشته هاي دور به آن خبيص مي گفتند . 
       دره سيرچ و ناحيه مسکوني آن  به همين نام يکي از زيباترين چشم انداز هاي سر سبز   حاشيه  اين دشت اسرار آميز است .
 
       اشکال شگفت انگيز دشت لوت در واحد هاي جغرافيايي
دشت  لوت  نمايشگاهي طبيعي از  شگفت انگيز ترين عوارض بياباني دنيا است :
  بزرگترين شهر کلوخي جهان..  منطقه کلوتها از دور به خرابه هاي  شهري بزرگ مي ماند که توصيف هاي گونان از آن شده است نظير :  شهر خيالي و يا شهر لوت
 نمايشگاهي از مرتفع ترين هرمهاي ماسه اي  دنيا  که ارتفاع برخي از هرم ها گاه به 480 متر مي رسد  .
 وجود بيش از 40  مخروط آتشفشان کواترنر در سطح دشت لوت .
  پهنه هاي وسيع ماسه و ريگ با طيف  رنگي   قهوده اي روشن تا خاکستري و سياه   نظير «گدار باروت » که چون خاک آن سياه و شبيه باروت است به اين نام حوانده مي شود
   نمايشگاهي از دشت هاي گدازه اي  بازالتي چاله چاله نظير « گندم بريان » 
  نمايشگاهي از پهنه هاي شني مواج
    نمايشگاهي از  بزرگترين نبکا هاي جهان تپه هاي شني پوشيده از گياه  که يکي   از شگفتي هاي هم زيستي  خاک و آب و گياه است. اين نبکا ها به گلدان بيابان نيز ناميده شده اند .
   نمايشگاهي از مرتفع ترين ربدو ها  ((Rebdou  ( ربدو ها مشابه نبکا ها  با ابعاد بزرگتر شکل هاي پيچيئه تر  در لوت غربي مي باشند.)
   نمايشگاهي از پهنه هايي با اشکال هندسي چند ضلعي  که حاصل  قشر نمکي ضخيم و تبخير شديد سطح زمين است
 نمايشگاهي از اشکال کويري شگفت انگيز  نظير کوير پاشتري، (سطح اين نوع زمين ها اينطور بنظر مي رسد که پس از بارنگي زياد خيس شده و تعدادي شتر روي آن راه رفته اند. ) 
  نمايشگاهي از دشت هايي با خاک هاي ريگي نظير  هامادا  Hammada
 
 واحد هاي جغرافيايي دشت لوت
دشت لوت  به  سه واحد هاي جغرافيايي تقسيم شده است:
يک – لوت شمالي :
از  عناصر ريگ ، شن و ماسه تشکيل شده است و حد جنوبي آن را بريدگيهاي نا منظم مشرف به چاله «رود شور بيرجند»  تشکيل مي دهد.  ناهمواري هاي ماسه اي به شکل سفره هاي ماسه اي در آن وجود دارد.
دو – لوت مرکزي
شگفت انگيز ترين قسمت دشت لوت است . در قسمتهاي شرقي لوت مرکزي تپه ها و توده هاي عظيم و بهم پيوسته ماسه اي قرار گرفته و سطح قابل توجهي از لوت را به عرض متوسط 52 کيلومتر وطول متوسط 162 کيلومتر در لوت  پوشانده است.
 بخشي از ناهمواري هاي لوت مرکزي داراي پوشش گياهي بوده و بخش غربي آن فاقد پوشش گياهي است .
از نظر ژئو مورفولوژي لوت مرکز ي  به سه منطقه اصلي( از غرب به شرق )  تقسيم شده است ( ماخذ شماره 4)
الف –دشت سر Pediment
 به عرض 5 تا 10 کيلومتر به صورت نواري سطح آن را ماسه و لاي(silt )و نمک پوشانده است( جنوب شهداد) 
ب- کلوت ها
 کلوت ها( کلوت صطلاح محلي است )  به خندق هاي بسيار عظيم که حاصل فرسايش آبي و بادي است به عنوانپديده اي بي نظير در دنيا شناخته شده است .
 «رود شور»  در مرطوب کردن ديواره اين کلوت ها اثر کافي داشته و فرسايش هاي آنها را تسهيل کرده است
منطقه کلوت هاي در 43 کيلومتري شهداد (24 کيلومتري ده سيف )قرار دارد و در مساحتي به عرض متوسط 80 کيلومتر و طول متوسط 145 کيلومتر را تشکيل داده اند.
 مهمترين بادي که ديواره هاي کلوت ها را فرسايش مي دهد  باد هاي 120 روزه سيستان است .
در فاصله کلوت ها زمين پوشيده از ماسه بادي است و در نقاطي که ماسه بادي نيست زمين از نوع رس لائي و رس است .
 ج- تپه هاي ماسه اي
در شرق لوت مرکزي منطقه اي به عرض 50 کيلومتر  و طول 100 کيلومتر متر را تشکيل مي دهند.  ارتفاع اين تپه هاي ماسه اي تا 500 متر هم مي رسد ( ماخذ شماره4).   نا همواري هاي ماسه اي به اشکال بارخان ( Barkhan )  – هرم هاي ماسه اي –سيف (sif) و تپه هاي طولي ديده مي شود .
 
سه - لوت جنوبي(لوت زنگي) :
لوت جنوبي يا لوت زنگي از  غني ترين قسمت چاله لوت ا از نظر پوشش گياهي است
 
نگاهي کوتاه به نبکا  Nebka پديده شگفت انگيز دشت لوت 
در حدود 20کيلومتري شهداد ،درختان و درختچه هاي گز در گلدان هاي بياباني لوت جاي گرفته اند که به آن  نبک  گفته مي شود يا تل هاي گياهي .
زمين هاي بين نبکا ها پوشيده از ماسه است.
نبکاها عموماٌ  در سطح همواري که ميزان ماسة آن متوسطو سطح آب زير زمين بالا بوده و يا رطوبت موجود کافي براي حيات پوشش گياهي باشد ظاهر مي شوند . عناصر تشکيل دهنده نبکا شامل ماسه – لاي ، رس و سلت است .
شکل نبکا تابعي است از اندازه ، تراکم و ميزان رشد گياه ميزبان  . گونه هايي نظير دسته اي از گرامينه ها ، درختچه هاي تاغ،گز و.. مي باشند در کوير لوت گونه گياه گز ( Tamarix) از گونه هاي ميزبان نبکا ها هستند .ارتفاع  نبکا ها از چند دسيمتر تا چند متر و طول آن از يک متر تا 10 متر مي رسد
شايان ذکر است گياهان منفرد بايد ارتفاعي بيش از 10 الي 15 سانتي متر داشته باشند تا اينکه بتوانند ماسه ها را کنترل نمايد . اگر دانه هاي ماسه چسبندگي نداشه باشند به عبارتي عناصر رس و لاي نداشته باشند حجم آنها با تغيير و سرعت باد تغيير مي يابد . با افزايش ميزان رسوب، گياه براي جلوگيري از مدفون شدن به رشد خود در جهت بالا ادامه مي دهد اين رشد تا آنجا است که ريشه گياه در ارتباط با سطح آب زير زميني باشد اما جايي که آب زير زميني افت مي کند  اين ارتباط قطع و  تخريب نبکاآغاز مي شود  که سرانجام  به مرگ نبکا مي انجامد. 
نبکا هاي چندين ساله و دائمي در تغيير سطح سفره آب زير زميني ، هرزآبها ، تبخير و تعرق ، کنترل رسوبات بادي در منطقه نقش اساسي دارند
ربدو ها  Rebdouبا ابعاد بزرگتري ء از نبکا ها متمايز مي شوند. طول آنها به 2 تا 7 متر و عرضشان به 1 تا 5 متر مي رسد . غير از ابعاد،  شکل ربدو ها نيز پيچيده تر از نبکا  ها است . و گاهي چند خروط را نشان  مي دهد که کنار هم قرار گرفته اند . مرتفع ترين ربدو ها در لوت غربي ديده مي شود که گاه ارتفاع آنها به 12 متر مي رسد ( بلندي يک ساختمان 4 طبقه )


منابع :
1)       گزارش هاي جغرافيايي –نشريه شماره يک – نمونه هايي از خاک هاي لوت زنگي و شبکه آبهاي دشت لوت – نگارشدکتر فرج الله محمودي و دکتر  پرويز کردواني – مرداد 1349
2)       شهداد و جغرافياي تاريخي دشت لوت – نگارش دکتر احمد مستوفي – نشريه شماره 8 گزارش هاي جغرافيايي – ديماه 1351
3)       گزارش هاي جغرافيايي – نشريه شماره 13 – شهداد تا ده سلم – نگارش دکتر پرويز کردواني
4)       ژئومرفولوژي کاربردي – جلد – 2 : بيابان – فرسايش بياباني – دکتر حسن احمدي – انتشارات دانشگاه تهران 1377
5)       نقشه ژئو مرفولوژي قسمت جنوبي دشت لوت انتشارات سازمان جغرافيايي نيرو هاي مسلح مقياس 1:600000


 

تاریخ ارسال: 1348/10/11
تعداد بازدید: 4469
ارسال نظر