رباط کریم
این منطقه از هزاران سال قبل نیز از مزاکز تمدن و زندگی بوده و آثار متعدد باستانی که در سال 69 و آواخر 73 در حوالی رباط کریم از شش هزار سال قبل تا دوران قاجاریه بدست آمده مبین این ادعاست. مضافاٌ اینکه در حوالی بازارک معروف به چاله بازارک کارشناسان بر این باورند که روستا یا شهری در زیر خاک مدفون شده است.
رباط کریم به دلیل واقع شدن بر سر راه "جاده ابریشم" و راه زیارتی "خراسان به بغداد" از قدیم الایام دارای اهمیت و توجه بوده است و از این روست که کهنترین و بی نظیرترین کاروانسراهای ایران مانند کاروان سنگی در این منطقه ساخته میشود و به تدریج با متروکه شدن آن احکام و رجالی که از این راه رفت و آمد میکردند به فکر ساختن یک کاروانسرای دیگر بنام کاروانسرای فتحعلیشاهی افتاده و چون رباط کریم طبیعت زیبا و مصفا و باغها و مزارع فراوان و رودخانه های پر آب (در بازارک) برخوردار بوده از این رو این امر ظاهرا با گذر خواجه کمال حرمسرای فتحعلیشاهی قاجار تحقق میابد.
بعد از این که آقا محمد خان قاجار تهران را به پایتختی انتخاب و به عمران و آبادی آن همت گماشت و تهران مرکز دوائر دولتی و حکومتی شد لاجرم از نقاط مختلف مملکت مراجعات مردم برای رفع نیازها و مشکلات اداری و غیره که قبل از آن به اصفهان و قزوین بود بیشتر به تهران متوجه شد و بنابراین مردم مناطق جنوبی مملکت از جمله شیراز ، اصفهان ، قم ، ساوه و ... می بایست از رباط کریم که در مسیر جاده ساوه به تهران عبور نمایند و کاروانیان ، قافله های بازرگانی و دسته های نظامی از این محل عبور می نمودند.
1-1- سایر علل تجدید حیات و ترمیم رباط کریم :
- وجود کاروانسراهای موجود
- عبور راه آهن تهران - خرمشهر از رباط کریم و وجود ایستگاه راه آهن
- کشف معدن منگنز در کوههای جنوب غربی رباط کریم
- موقعیت جغرافیایی رباط کریم که به علت نزدیکی به تهران استعداد شهرک اقماری را پیدا کرده و شهرک پرند در نزدیکی رودخانه شور احداث شده است
1-2- شهر رباط کریم :
سابقه شهر رباط کریم بسیار زیاد نبوده و بطوریکه از قرائن و دلایل موجود برمی آید سابقه تاریخی آن حدود 280 سال می باشد .
محدوده سابق رباط کریم بیش از 3 الی 4 هکتار نبوده و خانه های روستایی در اطراف کاروانسراها جای داشته است و بعد از اینکه رباط کریم تا حدودی توسعه یافت دارای چهار دروازه گردید که به ترتیب به شمال ، جنوب ، مشرق و مغرب منتهی می شد بطوریکه آثار دروازه غربی آن نزدیک امامزاده محمد تقی تا چندی قبل نیز به چشم می خورد ، بعدها با توسعه شهر رباط کریم و احداث باغهای میوه کنترل دروازه ها از بین رفت و خیابانها و کوچه های فراوانی احداث گردید .
1-3- راهها:
قبل از احداث محور تهران – ساوه و جاده های آسفالت و شوسه و راه آهن تهران – جنوب ، جاده کاروانرو از داخل رباط کریم عبور و به تهران ، ری ، خراسان و قزوین منشعب و منتهی می شد که بقایای پل سنگی قدیمی بر روی رودخانه کرج در غرب شهر رباط کریم در محله بازارک را می توان مشاهده کرد.
در سطح منطقه رباط کریم برای اکثر روستاها ، قلعه ها و حصارهای مستحکمی وجود داشته که دارای دیوارهای بلند و برج و باروی بودند و آثار برخی از آنها در سطح دهستانهای امامزاده ابوطالب ( آدران ) ، اسماعیل آباد و منجیل آباد نظیر قلعه های آدران ، اورین ، اسماعیل آباد ، میمون آباد ، وجه آباد ، حصارمهتر ، انجم آباد و بازارک همچنان به چشم می خورد.
این بناها به لحاظ استحکام و نوع ساخت اماکن مطمئن و امنی برای زندگی جمعی و روستائیان به حساب می آمده و ساخت بیشتر قلعه های مورد اشاره به دوران حکام قاجاریه باز می گردند.
2- آثار باستانی و تحقیقات باستان شناسی در رباط کریم :
2-1- انبارهای یخی ( یخچالها ) :
برای تهیه یخ در فصول بهار و تابستان از چند قرن گذشته در برخی از مناطق کشور انبارها و کارگاههای یخ ابداع و ساخته می شد تا یخ مورد نیاز ساکنین این مناطق از این طریق تامین شوند.این انبارهای یخی که بصورت مخروطی شکل همانند یک کله قند از خشت و گل با ارتفاع 7 تا 8 متر ساخته می شد در فصل زمستان در داخل چاله بزرگ به وجود آمده ، آب را رها نموده و سپس درب ورودی و کلیه محفظه های آنها بطور کامل مسدود می شد و به تدریج با فرا رسیدن فصول بهار و تابستان و گرم شدن هوا یخهای قطور تولید شده مورد استفاده قرار می گرفت .
لازم به ذکر است که این انبارها در دورانهای زندیه و قاجاریه در ایران بیشتر ساخته شد و در رباط کریم برای تامین یخ این منطقه و کاروانیان سه انباریخی در فواصل مختلف وجود داشت که در اصطلاح محلی به یخچال معروف بودند . از این انبارها تا حدود 30 سال پیش نیز استفاده می شده است که با جایگزین شدن یخچالهای برقی این انبارها عملاً غیر قابل استفاده شده اند.
2-2 – کاروانسرای سنگی :
کهن ترین کاروانسرای فلات ایران نزدیک رباط کریم و در کنار دشت آباد و حاصلخیز شهریار وجود دارد . دیوار ضخیم کاروانسرای رباط کریم ارتفاعی معادل دو برابر ارتفاع ساختمانهایی را دارد که در داخل کاروانسرا قرار دارند. طرح بنا بسیار ساده و شامل تعدادی اتاق است که درهای آنها بطرف حیاط مرکزی باز می شود. در سه طرف حیاط مرکزی سه ایوان وجود دارد که عرض این ایوانها حدود 5 متر می باشد. طرح ساختمان این کاروانسرا به طرح مسجد جامع ساوه شباهت دارد . این مسجد در فاصله تقریبی 50 کیلومتری از کاروانسرا قرار گرفته ، در مسجد جامع در دوران صفوی تغییرات جزئی انجام گرفته و تنها اختلاف مسجد جامع ساوه با کاروانسرای رباط کریم این است که در کارونسرای سنگی فضای خالی گوشه ها را با اتاق گنبد داری پر کرده اند.
2-3-کاروانسرای فتحعلیشاهی داخل شهر (بافت قدیم ):
کاروانسرای مذکور در سال 1245 هجری قمری در زمان پادشاهی فتحعلیشاه قاجار بنا شده و در کیلومتر 37 جاده تهران – ساوه قرار گرفته است ، مشخصات و شناسنامه این بنا که در اداره کل میراث فرهنگی استان تهران ثبت شده بقرار ذیل است:
نام بنا : کاروانسرای فتحعلیشاه
محل بنا : رباط کریم
تاریخ ایجاد : قرن سیزدهم هجری
سابقه تاریخی : دوره قاجاریه
مصالح ساختمانی : آجر، گچ ، خاک و ملات محلی
نوع سقف : مسطح
نمای ورودی : طاقنماهای تزئینی
تزئینات و ملحقات : آجر کاری
3 – زبان و فرهنگ :
رباط کریم قبل از انتخاب تهران به عنوان پایتخت کشور در دوران قاجاریه و دوران های قبل از آن جزئی از بلاد بزرگ ری بوده و مردم محلی و بومی آن علاوه بر تکلم به زبانی که هم ریشه زبان مردم ری باستان و با بهره گیری از اصطلاحات خاص محلی در گویش چون دیگر مناطق کشور دارای فرهنگ و آداب و رسوم خاصی در جشنها و اعیاد و عزاداریها و سوگواریها و سایر آئینها میباشند.
4 – آداب و رسوم :
مهمترین نذریها و غذاها رسم سمنوپزان میباشد که برای برآورده شدن حاجات و طلب شفای عاجل بیمار خود ریشه گندم نذر حضرت صدیقه کبری میکنند. و در فصل بهار از 15 فروردین به بعد در بیشتر خانه ها دیگ سمنو برپا و پس از حدود 12 ساعت با تلاش زنان سمنوی نذری پخته و دم کشیده میشود و صبح زود به نیت تبرک بین اهالی محل توضیع میشود.
پیشوا
1) بخش . از شمال به تپه های کم ارتفاع دامنه های جنوبی رشته کوه البرز، از مشرق به شهرستان گرمسار و بخش ایوانِکی (در استان سمنان )، از جنوب به بخش جوادیه ، از مغرب به بخش مرکزیِ شهرستان ورامین و شهرستان پاکدشت محدود می شود و مشتمل است بر دو دهستانِ عسکریه و بهنام سوختة جنوبی ، و شهر پیشوا. آبادیهای آن در دشت گسترده ای قرار گرفته اند. این دشت ، با شیب ملایمی از مغرب به مشرق (ادامة دشت ورامین ) امتداد دارد. برخی از آبادیهای آن نام کهن دارند، مانند ماسین و قلعه سین و سَناردَک که در قرن ششم از آبادیهای شیعه نشین ] و ظاهراً زمانی مرکز ناحیه [ بوده است (اصلانی ، ص 44؛ عبدالجلیل قزوینی ، ص 593 ـ594). برخی ، محله های امروزی پیشوا، مانند بی بی هور و بی بی نور، را با آناهیتا بی ارتباط نمی دانند (دماوندی ، ص 11).
زمینهای کشاورزی و باغهای پیشوا در قدیم با آب نهرهای منشعب از جاجرود و قنات آبیاری می شد، اما امروزه با چاههای عمیق و نیمه عمیق آبیاری می شود (رضایی ، ص 67، 70). نهرهای خاوه و آب قلیان ، زمینهای کشاورزی آبادیِ قلعه کُرد (در شمال غربی ) را آبیاری می کنند، و سند اجارة «حقابة » آن برای اهالی پیشوا از دورة ناصرالدین شاه در دست است . قدیمترین قنات آن به نام سناردک نیز از آبادی سناردک می گذرد (همان ، ص 67، 68). محصولات عمدة پیشوا گندم ، جو، ذرت ، پنبه ، میوه و تره بار است . زنبورداری و مرغداری صنعتی ، و اخیراً تولید قارچ ، در آنجا رایج است . فرشبافی از جمله صنایع دستی آنجاست . از گیا گل گاوزبان ، کاسنی و خاکشیر؛ و از زیا، شغال ، گرگ ، روباه ، خرگوش ، قوچ ، میش ، کبک ، بلدرچین ، مرغابی و غاز دارد (همان ، ص 52 ـ53،61،63ـ64؛ سازمان جغرافیائی نیروهای مسلّح جمهوری اسلامی ایران ، ج 38، ص 62). بادهایی به نامهای جوزا در خرداد، سام یا خَشو در تابستان ، باد سردی به نام بهمن ، باد کوه در شمال ، باد قبله در جنوب و
باد شهریاری یا قاقازن در آنجا می وزد (رضایی ، ص 45ـ47).
راه ورامین ـ پیشوا ـ جلیل آباد ـ شریف آباد از آن می گذرد.
راه آهن سراسری ایران در جادة قدیمی ورامین ـ ری ـ پیشوا ایستگاه دارد.
بر اثر کاوشهای باستانشناسی در آبادی چاله مورد/ چاله مورت ، در یک کیلومتری شمال شرقی شهر پیشوا، کوره های پخت سفال و گورستانی با سه تا پنج دورة دفن ، متعلق به دورة پیش از ظهور زرتشت و پس از آن کشف شده است (دماوندی ، ص 10). در 1370ش نیز در شمال غربی پیشوا در تپه شغالی ، آثاری از اواخر هزارة ششم و هزارة پنجم قبل از میلاد پیدا شد (اصلانی ، ص 30).
2) شهر (جمعیت طبق سرشماری 1375ش ، 884 ، 29تن ). در دهستان عسکریه ، در حدود هفت کیلومتری جنوب شرقی شهر ورامین ، بر سر جادة قدیمی ورامین (از طریق کویر به اصفهان و خوار) قرار دارد و مشتمل است بر محله های قلعه کُرد، سناردک ، پاچنار، شهیدگاه و بالاکوه (رضایی ، ص 20ـ21). شمال آن را بترتیب از مشرق به مغرب ، تپه های باغکوه ، شهیدگاه ، نقارخانه و قلعه کرد فرا گرفته است (همان ، ص 33). اراضی آن در جنوب به دشت منتهی می شود. اراضی و باغهای سناردک در جنوب و مشرق آن واقع است . شهر پیشوا دارای بازار سرپوشیده ای است که از مغرب تا مشرق نزدیک بقعه ای به نام امامزاده جعفر امتداد دارد و در آن مجموعه ای از آثار تاریخی (اصلانی ، ص 26ـ27)، و در کنار آن دو کاروانسرای قدیمی به نامهای ملاعلی و چال خِشتی دیده می شود.
با احداث راه آهن سراسری در 1317ش و احداث ایستگاه پیشوا در اراضی سناردک ، نام یکی از آبادیهای آن به نام امامزاده جعفر به «پیشوا» تغییر یافت (همان ، ص 23). ظاهراً آبادی قدیمی امامزاده جعفر به لحاظ واقع بودن در نزدیک بقعه ( رجوع کنید به ادامة مقاله ) گسترش یافته و جانشین سناردک شده است . ده پیشوا به دلیل افزایش جمعیت ، در 1366ش تبدیل به شهر شد (ایران . وزارت کشور. حوزة معاونت برنامه ریزی و خدمات مدیریت ، ص 8). پیشوا با راه اصلی به ورامین و شریف آباد (جادة اصلی تهران ـ گرمسار) و با جاده ای از جنوب و جنوب غربی با ایستگاه تثبیت شنی (ایستگاه راه آهن ابردژ) ارتباط دارد ( رجوع کنید به رضایی ، ص 77ـ79؛ ایران . وزارت راه و ترابری ، ص 39). جادة قدیمی دورة صفویه از طریق کاروانسرای قصر بهرام ، از بالای امامزاده جعفر (پیشوا) به سوی جنوب امتداد داشته است (مستوفی الممالکی ، ص 220ـ222). نخستین دبستان شهر پیشوا در 1300ش افتتاح شد (رضایی ، ص 11) و اکنون مراکز آموزش عالی نیز دارد.
زیارتگاه امامزاده جعفر در این شهر، منسوب به جعفر از فرزندان امام موسی کاظم علیه السلام است که گفته می شود در توابع ورامین به شهادت رسیده است (همان ، ص 138ـ139). اهالی پیشوا محل شهادت او را در محلة «شهید گاه » کنونیِ شهر می دانند. امروزه این امامزاده از زیارتگاههای مشهور منطقه به شمار می آید. زنان عمدتاً در شبهای جمعه و مردان در بقیة روزها به زیارت آن می روند. این زیارتگاه مشتمل است بر صحن و ایوان و حرم و گنبدی بزرگ .

تاریخ ارسال: 1390/9/20
تعداد بازدید: 2770
ارسال نظر